Семен Андреевич Новгородов (13.02.1892—1924) — саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ сүҥкэн оруоллаах, сахалыы суругу-бичиги айбыт киһи.
- Семен Андреевич Новгородов олунньу 13 күнүгэр 1892 сыллаахха Боотуруускай улуус 2-с Хатылы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.
Аҕата Андрей Александрович син нууччалыы ааҕар буолан уолун Сэмэни кыра эрдэҕинэ таҥара кинигэлэрин ааҕарга үөрэппит. Нэһилиэгэр олорор псалом ааҕааччы Андрей Винокуров арифметика түөрт дьайыытыгар уонна кыра тиэкистэри нууччалыыттан сахалыы тылбаастыырга үөрэппит.
- Үөрэҕин политссыылынай И. Т. Цыпенко Чурапчыга арыйбыт оскуолатыгар салҕаабыт.
- 1905 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищаҕа үөрэнэ киирэр.
Училищеҕа үөрэнэр сылларыгар элбэхтик кинигэ ааҕар, В. М. Ионов тутар политсыылынайдар бибилэтиэкэлэрин туһанар. Ионов Новгородов кэлин бэйэтэ этэринэн нэдиэлэҕэ уонча кинигэни ааҕарыгар талан биэрэр эбит.
- Бу сылларга Сэмэн Новгородов үөрэнээччилэр уопсастыбаннай олохторугар кыттар, куруһуоктарга сылдьар. Бу сыллартан саха уус-уран айымньыларын хомуйар, сурунан ылар буолар. «Саха саҥата» диэн бастакы сахалыы общественнай-политическай уонна уус-уран сурунаалы тэрийэргэ көмөлөһөр, хас да норуот ырыаларын бэчээттэтэр. Бу сурунаал 1912-13 сс. тахса сылдьыбыта.
- Училищатын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран биир сыл Еловскай начальнай оскуолаҕа уонна Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах училищаҕа үлэлиир. 1913 сыллаахха Петербуурга барар уонна Петербуурдааҕы университет Илиҥҥи факультетын арабско-персидско-турецкай разрядыгар киирэр.
- Биир сыл буолан баран үөрэнэр факультетын монголо-манчжуро-турецкай разрядыгар көһөр.
- Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоруутугар бэрт элбэҕи көмөлөһөр, үлэлиир.
- С. А. Новгородов сахалыы сурук-бичик төһө кыалларынан дьон ылынарыгар судургу буолуохтаах диэн санаанан салайтаран, тылы таба суруйууга уонна сурук бэлиэтигэр кэккэ уларытыылары киллэрэр. Ол быһыытынан сахалыы суруйарга ханнык да сурук бэлиэтин туруорбакка, улахан буукубаны туттубакка, «хайдах саҥарарыҥ курдук суруй» диэн сүрүн бириинсиби олохтуур. Оччотооҕу кэмҥэ бу сөптөөх быһаарыныы этэ.
Эмиэ бу кэмнэ С. А. Новгородов В. М. Ионов оҥорбут буукубаарын төрдүттэн уларытарга, тупсарарга ылсан үлэлиир уонна 1917 сыл балаҕан ыйыгар «Сахалыы сурук-бичик» диэн букубаары латыын алпабыытынан бэчээттэтэн таһаарар.
- 1919 сыллаахха «Саха Омук» уопсастыба бэрэстээтэлинэн талыллар. Колчак былааһын кэмигэр Саха Сирин бассабыыктарын дьыалаларын силиэстийэлиир кэмитиэккэ үлэлиир.
- 1920 сыл муус устар ыйыгар кини көҕүлээһининэн Дьокуускайдааҕы үөрэх салаатыгар Саха күбүөрүнэтин чинчийэр хос салаа тэриллбитэ. Онно этнография уонна лингвистика сиэксийэтигэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап уонна Новгородов бэйэтэ үлэлээбиттэрэ.
- 1922 с. Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буолбутун кэннэ Саха АССР Үөрэҕин Комиссариатыгар научнай салаа тэриллибитэ. Ол салаа "Сборник материалов по изучению Якутии" диэн биир нүөмэри таһаарбыта. Бу сыл Новгородов Максим Аммосову кытта Наркомнацка Саха АССР сирин-уотун кирбиитин быһаарар хамыыһыйаҕа үлэлиир.
- 1923 сыллаахха «Ааҕар кинигэни» таһаарбыта.
- 1924 с. үлэтин үгэнигэр сылдьан ис тиибиттэн аҕыйах күн ыалдьан өлбүтэ.
